Tổng quan: Giô-na

Sách Giô-na là một câu chuyện ngắn gọn nhưng đầy ý nghĩa trong Cựu Ước, thuật lại câu chuyện về nhà tiên tri Giô-na và sứ mạng của ông tại thành lớn Ni-ni-ve của người A-si-ri. Khác với nhiều sách tiên tri chủ yếu chứa đựng những lời phán xét và lời tiên tri, sách Giô-na phần lớn là một câu chuyện bày tỏ bản tính của cả nhà tiên tri lẫn Đức Chúa Trời, Đấng đã sai ông đi. Sách đề cập đến sự vâng lời, sự ăn năn, lòng thương xót của Đức Chúa Trời và quyền tể trị của Ngài, đồng thời phơi bày khuynh hướng của con người chống lại mục đích của Đức Chúa Trời khi mục đích ấy trái với cảm xúc hoặc thành kiến cá nhân. Giô-na biết rằng Ni-ni-ve là một thành phố hung bạo và gian ác, nhưng ông khó chấp nhận việc Đức Chúa Trời có thể bày tỏ lòng thương xót đối với những người mà ông cho rằng đáng phải chịu sự phán xét. Qua trải nghiệm của Giô-na, Đức Chúa Trời dạy rằng lòng thương xót của Ngài vượt ra ngoài ranh giới của Y-sơ-ra-ên, và Ngài mong muốn con người ăn năn hơn là bị hủy diệt. Câu chuyện cũng cho thấy Đức Chúa Trời có thể sử dụng những tôi tớ bất toàn và ban cho họ một cơ hội khác khi họ thất bại. Hành trình của Giô-na, từ sự phản nghịch đến sự vâng lời miễn cưỡng, rồi cuối cùng phải đối diện với chính lòng mình, mời gọi người đọc suy xét xem liệu chúng ta có thật sự cùng chia sẻ mối quan tâm của Đức Chúa Trời đối với những người hư mất và cần được thương xót hay không.

Giô-na 1:
Giô-na 1 mở đầu bằng việc Đức Chúa Trời truyền cho nhà tiên tri hãy đứng dậy và đi đến Ni-ni-ve, một thành lớn mà sự gian ác đã thấu đến trước mặt Ngài. Tuy nhiên, Giô-na từ chối làm theo mệnh lệnh của Đức Chúa Trời, thay vào đó đi theo hướng ngược lại và lên một chiếc tàu hướng đến Ta-rê-si. Nỗ lực trốn tránh của ông cho thấy sự nguy hiểm khi để cảm xúc cá nhân lấn át tiếng gọi của Đức Chúa Trời. Đức Chúa Trời khiến một cơn bão dữ dội nổi lên trên biển, đặt con tàu và các thủy thủ vào tình thế vô cùng nguy hiểm. Trong khi những thủy thủ ngoại bang tuyệt vọng kêu cầu các thần của họ và ném hàng hóa xuống biển, Giô-na lại nằm ngủ dưới khoang tàu. Họ bắt thăm để tìm ra người phải chịu trách nhiệm về tai họa này, và thăm trúng Giô-na. Ông thừa nhận rằng mình đang trốn tránh sự hiện diện của Đức Giê-hô-va và bảo các thủy thủ hãy ném ông xuống biển. Ban đầu, họ cố chống lại vì không muốn giết ông, nhưng cuối cùng họ vẫn làm theo, và biển lập tức yên lặng. Các thủy thủ đáp lại bằng sự kính sợ và thờ phượng Đức Giê-hô-va. Sau đó, Đức Chúa Trời sai một con cá lớn nuốt Giô-na, giữ cho ông sống trong lòng biển sâu. Sự phản nghịch của Giô-na đã đưa ông vào tình cảnh hoàn toàn bất lực, nhưng ngay cả tại đó, Đức Chúa Trời vẫn đang hành động để cứu ông và chuẩn bị cho ông một cơ hội thứ hai để hoàn thành sứ mạng của mình.

Giô-na 2:
Giô-na 2 ghi lại lời cầu nguyện của Giô-na từ bên trong con cá lớn. Lời cầu nguyện của ông đầy những lời diễn tả sự khốn cùng, sự giải cứu và lòng biết ơn khi ông suy ngẫm về việc mình đã chìm xuống tận đáy biển sâu. Giô-na nhận biết rằng mình đã ở gần cái chết và chỉ có Đức Chúa Trời mới có thể giải cứu ông. Ông mô tả những dòng nước vây quanh mình cùng tình cảnh tuyệt vọng, nhưng vẫn tuyên bố rằng một lần nữa ông sẽ hướng về đền thánh của Đức Chúa Trời. Lời cầu nguyện của ông thừa nhận rằng sự cứu rỗi thuộc về Đức Giê-hô-va, đồng thời bày tỏ sự cam kết mới trong việc thờ phượng và vâng lời Ngài. Giô-na cũng nhận ra sự trống rỗng của việc tin cậy vào những điều giả dối hoặc vô giá trị, tuyên bố rằng những ai bám víu vào chúng thì từ bỏ lòng thương xót mà Đức Chúa Trời sẵn sàng ban cho. Sau khi Giô-na cầu nguyện, Đức Chúa Trời truyền cho con cá nhả ông ra, và Giô-na được nôn lên đất khô. Chương này cho thấy sự sửa phạt của Đức Chúa Trời không nhằm hủy diệt Giô-na, mà để đưa ông trở lại với sự vâng lời. Trải nghiệm ở trong bụng cá trở thành một hình ảnh mạnh mẽ về lòng thương xót của Đức Chúa Trời và cơ hội thứ hai mà Ngài ban cho nhà tiên tri miễn cưỡng của mình. Giô-na đã chạy trốn khỏi sứ mạng, nhưng Đức Chúa Trời không bỏ rơi ông.

Giô-na 3:
Giô-na 3 mở đầu bằng việc lời Đức Chúa Trời phán với Giô-na lần thứ hai. Đức Giê-hô-va lặp lại mệnh lệnh phải đi đến Ni-ni-ve, và lần này Giô-na vâng lời. Ông đi vào thành lớn và công bố lời cảnh báo mà Đức Chúa Trời đã giao cho mình: “Còn bốn mươi ngày nữa, Ni-ni-ve sẽ bị đổ xuống!” Phản ứng của dân thành Ni-ni-ve thật đáng kinh ngạc. Từ dân thường cho đến nhà vua, tất cả đều tin lời cảnh báo, hạ mình xuống, kiêng ăn và mặc bao gai để bày tỏ sự ăn năn ra bên ngoài. Nhà vua kêu gọi mọi người từ bỏ bạo lực và điều ác, đồng thời tìm kiếm lòng thương xót của Đức Chúa Trời. Khác với Giô-na, dân Ni-ni-ve đáp lại lời Đức Chúa Trời bằng sự khiêm nhường. Khi Đức Chúa Trời thấy họ đã từ bỏ những đường lối gian ác của mình, Ngài động lòng thương xót và không giáng tai họa hủy diệt đã báo trước xuống trên họ. Chương này cho thấy những lời cảnh báo của Đức Chúa Trời không chỉ là lời tuyên bố về sự hủy diệt không thể tránh khỏi; chúng còn có thể là lời kêu gọi con người ăn năn. Khi người ta thật lòng từ bỏ điều ác, Đức Chúa Trời sẵn lòng bày tỏ lòng thương xót. Chương này cũng bày tỏ rằng mối quan tâm của Đức Chúa Trời không chỉ giới hạn trong Y-sơ-ra-ên, mà còn vươn đến những dân tộc khác. Ngay cả một thành phố nổi tiếng về sự gian ác cũng có thể đáp lại lời cảnh báo của Ngài và nhận được lòng thương xót.

Giô-na 4:
Giô-na 4 bày tỏ vấn đề sâu xa hơn trong lòng nhà tiên tri. Thay vì vui mừng vì Ni-ni-ve đã ăn năn và được tha, Giô-na lại tức giận vì Đức Chúa Trời đã bày tỏ lòng thương xót đối với thành ấy. Ông thừa nhận rằng chính vì biết Đức Chúa Trời là Đấng nhân từ, thương xót, chậm giận, dư dật lòng nhân từ và sẵn lòng rút lại sự phán xét khi người ta ăn năn, nên ngay từ đầu ông đã chạy trốn về hướng Ta-rê-si. Giô-na thà chết còn hơn chứng kiến Ni-ni-ve được cứu. Đức Chúa Trời đáp lại bằng cách dạy dỗ Giô-na qua một bài học trực quan đơn giản. Một cây mọc lên và che bóng cho Giô-na, khiến ông cảm thấy dễ chịu, nhưng sau đó Đức Chúa Trời để cho cây khô héo. Giô-na vô cùng buồn bực vì cây bị mất, và Đức Chúa Trời dùng phản ứng ấy để phơi bày những ưu tiên sai lầm của ông. Nếu Giô-na có thể quan tâm sâu sắc đến một cái cây mà ông không tạo ra cũng không vun trồng, thì Đức Chúa Trời càng phải quan tâm biết bao đến vô số người ở Ni-ni-ve đang đối diện với sự hủy diệt và chưa hiểu đầy đủ tình trạng thuộc linh của mình. Sách kết thúc bằng câu hỏi của Đức Chúa Trời dành cho Giô-na, để nhà tiên tri và người đọc suy ngẫm xem chúng ta đánh giá mạng sống con người theo thành kiến riêng hay theo lòng thương xót của Đức Chúa Trời. Vì vậy, câu chuyện về Giô-na kết thúc mà không cho biết ông đã đáp lại thế nào, bởi câu hỏi cuối cùng được đặt ra để chạm đến tấm lòng của mỗi người đọc: chúng ta có sẵn lòng bày tỏ lòng thương xót của Đức Chúa Trời ngay cả với những người mà chúng ta cho là không xứng đáng hay không?